१२८ वर्षअघि पिप्रहवामा भेटिएका बुद्धसँग सम्बन्धित अवशेषको विशेष प्रदर्शनी, तवाङपछि बोमडिला र नामसाई पुर्याइने । प्राचीन कपिलवस्तु र बुद्धको ऐतिहासिक विरासत फेरि चर्चामा
१७ कार्तिक,काठमाडौं भगवान् गौतम बुद्धसँग सम्बन्धित पवित्र अस्थिधातु भारतको अरुणाचल प्रदेशस्थित ऐतिहासिक तवाङ विहारमा सर्वसाधारणको दर्शनका लागि राखिएको छ । भारतको नयाँदिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा संरक्षण गरिएका पिप्रहवा अवशेषलाई विशेष धार्मिक समारोहसहित तवाङ पुर्याएर सार्वजनिक दर्शन सुरु गरिएको हो ।
भारतको संस्कृति मन्त्रालयका अनुसार ३१ अक्टोबरमा तवाङ पुर्याइएका अवशेषको औपचारिक स्वागत गरिएको थियो । नोभेम्बर १ देखि ७ सम्म तवाङ विहारमा सार्वजनिक दर्शन गर्न सकिने व्यवस्था मिलाइएको छ ।
त्यसपछि नोभेम्बर ८ देखि १३ सम्म बोमडिलास्थित टीजीएल विहार र नोभेम्बर १४ देखि २० सम्म नामसाईस्थित गोल्डेन प्यागोडामा अवशेष प्रदर्शन गरिनेछ । नोभेम्बर २१ मा अवशेष नयाँदिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा फिर्ता लैजाने कार्यक्रम छ ।
भारतको संस्कृति मन्त्रालय, अरुणाचल प्रदेश सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध महासङ्घ र राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयको संयुक्त आयोजनामा सञ्चालन गरिएको यस कार्यक्रमलाई भारतले आफ्नो बौद्ध सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने महत्त्वपूर्ण अभियानका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।
मुख्यमन्त्री पेमा खाण्डुले गरे स्वागत
पवित्र अवशेषलाई तवाङस्थित गादेन नामग्याल ल्हात्से विहारमा विशेष धार्मिक विधिअनुसार स्वागत गरिएको थियो । समारोहमा अरुणाचल प्रदेशका मुख्यमन्त्री पेमा खाण्डु, भारतका केन्द्रीय संस्कृति तथा पर्यटनमन्त्री गजेन्द्रसिंह शेखावत, बौद्ध भिक्षु, धार्मिक गुरु तथा श्रद्धालुहरूको उपस्थिति थियो ।
यसैगरि भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले पनि विशेष सन्देशमार्फत कार्यक्रमप्रति खुसी व्यक्त गरेका छन् । मोदीले बुद्धका पवित्र अवशेषको सार्वजनिक दर्शनलाई आध्यात्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
भारत सरकारले यस्ता कार्यक्रमबाट बुद्धका शान्ति, करुणा, अहिंसा र सद्भावका शिक्षाहरूलाई व्यापक रूपमा प्रचार गर्न सकिने जनाएको छ । यो कार्यक्रम तिब्बती बौद्ध परम्पराको महत्त्वपूर्ण पर्व ल्हाबाब दुछेनको अवसरसँग पनि जोडिएको छ । उक्त पर्व बुद्धले देवताहरूको लोकमा धर्मोपदेश दिएपछि पृथ्वीमा फर्किएको धार्मिक आख्यानको स्मरणमा मनाइन्छ ।
के हुन् पिप्रहवा अवशेष ?
पिप्रहवा भारतको उत्तर प्रदेशस्थित सिद्धार्थनगर जिल्लामा पर्ने महत्त्वपूर्ण पुरातात्त्विक स्थल हो । यो क्षेत्र नेपालको कपिलवस्तु जिल्लाको सीमावर्ती भूभागनजिक पर्छ । सन् १८९८ मा ब्रिटिसकालीन जमिनदार विलियम क्ल्याक्सटन पेप्पेले पिप्रहवास्थित प्राचीन स्तूपको उत्खनन गर्दा केही अस्थिखण्ड, पत्थरका पात्र र बहुमूल्य सामग्री फेला पारेका थिए । तीमध्ये एउटा पात्रमा प्राचीन ब्राह्मी लिपिको अभिलेख भेटिएको थियो । उक्त अभिलेखको व्याख्या बुद्धका अवशेषसँग सम्बन्धित रहेको भन्दै गरिएको थियो । त्यसपछि पिप्रहवाको उत्खनन अन्तर्राष्ट्रिय पुरातात्त्विक अध्ययनको विषय बन्यो ।
बौद्ध परम्पराअनुसार बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि बुद्धको अस्थिधातु विभिन्न समुदाय र गणराज्यहरूमा बाँडिएको थियो । शाक्य समुदायले पनि बुद्धका अस्थिधातुको एक भाग प्राप्त गरी स्तूपमा प्रतिष्ठापन गरेको धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख पाइन्छ ।
पिप्रहवामा भेटिएका अस्थिखण्डलाई यही परम्परासँग सम्बन्धित मान्ने विद्वानहरू छन् । तर अवशेषको पहिचान, अभिलेखको कालक्रम र प्राचीन कपिलवस्तुको वास्तविक स्थानसम्बन्धी सबै प्रश्नमा विद्वानहरूबीच पूर्ण सहमति छैन ।
सन् १९७० को दशकमा फेरि उत्खनन
पिप्रहवामा सन् १८९८ को उत्खननपछि पनि पुरातात्त्विक अनुसन्धान जारी रह्यो । भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणका पुरातत्त्वविद् केएम श्रीवास्तवको नेतृत्वमा सन् १९७१ देखि १९७७ सम्म पुनः उत्खनन गरिएको थियो । यस क्रममा स्तूपको तल्लो तहबाट थप दुईवटा अवशेषपात्र फेला परेका थिए ।
भारतीय संस्कृति मन्त्रालयका अनुसार एउटा पात्रमा १२ र अर्कोमा १० गरी कुल २२ वटा अस्थिखण्ड फेला परेका थिए । यी अवशेषलाई बुद्धसँग सम्बन्धित पवित्र धातुका रूपमा संरक्षण गरिएको छ ।
अवशेषको धार्मिक महत्त्वसँगै यसको उत्खनन भएको तह, पात्रहरूको बनावट, प्राचीन अभिलेख र ऐतिहासिक कालक्रमबारे अनुसन्धान हुँदै आएको छ । कपिलवस्तु कहाँ थियो ? नेपाल र भारतका पुरातात्त्विक प्रमाण पिप्रहवाको इतिहास नेपालको प्राचीन कपिलवस्तुसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिन्छ ।
बुद्धको जन्म लुम्बिनीमा भएको ऐतिहासिक तथ्य अशोक स्तम्भको अभिलेखलगायत प्रमाणबाट स्थापित छ । लुम्बिनी नेपालको रूपन्देही जिल्लामा अवस्थित छ ।
तर सिद्धार्थ गौतमले राजकुमारका रूपमा आफ्नो बाल्यकाल र युवावस्था बिताएको शाक्य गणराज्यको राजधानी कपिलवस्तुको पहिचानबारे लामो समयदेखि पुरातात्त्विक अध्ययन र बहस हुँदै आएको छ । नेपालको कपिलवस्तु जिल्लास्थित तिलौराकोटलाई प्राचीन कपिलवस्तुको राजधानी मान्ने बलिया पुरातात्त्विक आधार छन् । तिलौराकोटमा प्राचीन किल्लाबन्द सहर, नगरप्रवेशद्वार, पर्खाल, आवासीय संरचना र अन्य पुरातात्त्विक अवशेष फेला परेका छन् ।
नेपाल सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय पुरातात्त्विक अनुसन्धान संस्थाहरूले तिलौराकोटको प्राचीन नगर संरचना, ऐतिहासिक कालक्रम र शाक्य सभ्यतासँगको सम्बन्धबारे अध्ययन गर्दै आएका छन् ।
अर्कोतर्फ, भारतका केही विद्वानहरूले पिप्रहवा र नजिकैको गनवरिया क्षेत्रलाई प्राचीन कपिलवस्तुसँग जोडेर व्याख्या गर्ने गरेका छन् ।
यसरी प्राचीन कपिलवस्तुको पहिचानसम्बन्धी फरक पुरातात्त्विक व्याख्याहरू रहे पनि पिप्रहवामा अवशेष फेला पर्नु मात्रले तिलौराकोटको ऐतिहासिक महत्त्व अस्वीकार गर्दैन ।
बुद्धकालीन शाक्य गणराज्यको सांस्कृतिक र धार्मिक क्षेत्र आजको नेपाल–भारत सीमाभन्दा व्यापक थियो । आधुनिक राष्ट्रिय सीमालाई प्राचीन सभ्यताको भूगोलसँग जस्ताको तस्तै तुलना गर्नु पनि ऐतिहासिक दृष्टिले उचित हुँदैन ।
तवाङ किन महत्त्वपूर्ण छ ?
तवाङ विहार अरुणाचल प्रदेशको प्रमुख बौद्ध धार्मिक तथा सांस्कृतिक केन्द्र हो । १७औँ शताब्दीमा स्थापित यो विहार तिब्बती बौद्ध धर्मको गेलुग परम्परासँग सम्बन्धित छ । हिमाली बौद्ध समुदायका लागि तवाङ धार्मिक अध्ययन, ध्यान, प्रार्थना र सांस्कृतिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा रहेको छ ।
यहाँका बौद्ध समुदायको धार्मिक जीवन तिब्बती बौद्ध परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।
पवित्र अवशेषलाई तवाङमा सार्वजनिक दर्शनका लागि राख्नुले स्थानीय बौद्ध समुदायलाई ऐतिहासिक र धार्मिक सम्पदासँग प्रत्यक्ष जोड्ने अवसर प्रदान गरेको आयोजकहरूको भनाइ छ ।
बोमडिला र नामसाईमा पनि दर्शन
तवाङपछि अवशेषलाई बोमडिला र नामसाईमा लैजाने कार्यक्रम छ । बोमडिला हिमाली महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्पराको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो । नामसाईमा भने थेरवाद बौद्ध परम्पराको उल्लेखनीय प्रभाव छ । त्यहाँ ताई खाम्ती समुदायसहित विभिन्न बौद्ध समुदायको बसोबास छ ।
नामसाईस्थित गोल्डेन प्यागोडा थेरवाद बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख धार्मिक स्थलमध्ये एक हो ।
यसरी फरक बौद्ध परम्परा भएका तीन केन्द्रमा एउटै पवित्र अवशेषको दर्शन गराउने कार्यक्रमले बौद्ध धर्मका विविध परम्पराबीच साझा आध्यात्मिक सम्बन्धलाई उजागर गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
पिप्रहवाको उत्खनन र अवशेष फिर्ताको कथा पनि प्रदर्शन
अस्थिधातुको दर्शनसँगै ‘अनअर्थिङ द सेक्रेड पिप्रहवा स् द स्टोरी अफ द होली बुद्ध रिलिक्स एन्ड देयर डिस्कभरी’ शीर्षकमा विशेष प्रदर्शनी पनि आयोजना गरिएको छ । यसमा बुद्धको जीवन, महापरिनिर्वाणपछि अस्थिधातु संरक्षण गर्ने परम्परा, पिप्रहवाको उत्खनन र अवशेषसँग सम्बन्धित पुरातात्त्विक इतिहास प्रस्तुत गरिनेछ ।
प्रदर्शनीले सन् १८९८ मा पेप्पेले गरेको उत्खनन र त्यसपछिका पुरातात्त्विक अनुसन्धानको विवरण समेट्नेछ । सन् २०२५ मा अन्तर्राष्ट्रिय लिलामीका लागि प्रस्ताव गरिएका पिप्रहवासँग सम्बन्धित बहुमूल्य वस्तुहरू भारत फिर्ता ल्याइएको प्रसङ्गलाई पनि प्रदर्शनीमा समावेश गरिएको छ ।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ । सन् २०२५ मा फिर्ता ल्याइएका बहुमूल्य वस्तुहरू र हाल नयाँदिल्लीको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयबाट तवाङ लगिएका अस्थिधातु एउटै वस्तुसङ्ग्रह होइनन् । दुवै पिप्रहवाको पुरातात्त्विक विरासतसँग सम्बन्धित भए पनि तिनको स्वामित्व र संरक्षण इतिहास फरक छ ।
हिमाली क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको विस्तारबारे अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन
अवशेष प्रदर्शनीकै अवसरमा नोभेम्बर २ मा तवाङमा अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध सम्मेलन आयोजना गर्ने कार्यक्रमसमेत तय गरिएको थियो । ‘हिमाली क्षेत्र र त्यसभन्दा बाहिर बौद्ध धर्मको विस्तार’ विषयक सम्मेलनमा भारतसहित सात देशका भिक्षु, विद्वान र प्रतिनिधिहरूलाई सहभागी गराउने योजना आयोजकले सार्वजनिक गरेका थिए ।
सम्मेलनको उद्देश्य हिमाली क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको ऐतिहासिक विकास, सांस्कृतिक आदानप्रदान र समकालीन महत्त्वबारे छलफल गर्नु हो ।
नेपाल र तिब्बतको ऐतिहासिक सम्बन्ध, बौद्ध ग्रन्थहरूको अनुवाद, हिमाली बौद्ध कलाको विकास तथा विभिन्न बौद्ध परम्पराबीचको सम्पर्क यस्ता अध्ययनका महत्त्वपूर्ण विषय हुन् । यद्यपि, सम्मेलनमा नेपालबाट को–को सहभागी भए भन्ने आधिकारिक पुष्टि उपलब्ध भएको छैन ।
बुद्धको सम्पदा र साझा सभ्यताको प्रश्न
बुद्धको जन्मभूमि नेपाल र उनको जीवन, ज्ञानप्राप्ति, धर्मप्रचार तथा महापरिनिर्वाणसँग सम्बन्धित स्थलहरू आज नेपाल र भारत दुवै देशमा अवस्थित छन् । लुम्बिनी बुद्धको जन्मस्थल हो भने बोधगया, सारनाथ र कुशीनगर क्रमशः ज्ञानप्राप्ति, पहिलो धर्मोपदेश र महापरिनिर्वाणसँग सम्बन्धित प्रमुख स्थल हुन् । त्यसैले बुद्धको ऐतिहासिक विरासत आधुनिक राष्ट्रिय सीमाभन्दा व्यापक छ ।
पिप्रहवाका अवशेषको सार्वजनिक दर्शनले बौद्ध श्रद्धालुहरूलाई आध्यात्मिक रूपमा जोड्नुका साथै दक्षिण एसियाको साझा इतिहास र पुरातात्त्विक सम्पदा संरक्षणको महत्त्व पनि स्मरण गराएको छ ।
यस्ता अवसरले नेपालका लुम्बिनी, तिलौराकोट, निग्लिहवा, गोटिहवा र अन्य बुद्धकालीन स्थलहरूको अध्ययन, संरक्षण तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारप्रसारलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता पनि उजागर गर्छन् ।
तवाङबाट सुरु भएको यो प्रदर्शनी नोभेम्बर २० सम्म अरुणाचल प्रदेशका तीन प्रमुख बौद्ध केन्द्रमा सञ्चालन हुनेछ । त्यसपछि पवित्र अवशेषलाई पुनः नयाँदिल्लीस्थित राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित रूपमा फिर्ता लगिनेछ ।
